Category Archives: Χριστιανισμός και κοινωνία

Ο Λέων Τολστόι και το όπιο του λαού

Ο Λέων Τολστόι, στο παρακάτω απόσπασμα*, δίνει μια γλαφυρή περιγραφή για τη θρησκεία που έχει μετατραπεί σε «όπιο του λαού»:

«Ο Χριστός επέκρινε τους Γραμματείς και Φαρισαίους γιατί έλαβαν τα κλειδιά του παραδείσου, αλλά δεν μπήκαν ούτε οι ίδιοι σ’ αυτόν, ούτε και επέτρεψαν σε άλλους να το κάνουν.

Οι μορφωμένοι γραμματείς της εποχής μας κάνουν ακριβώς το ίδιο. Έχουν λάβει τα κλειδιά, όχι του παραδείσου, αλλά εκείνα του διαφωτισμού, τα οποία δεν τα χρησιμοποιούν και δεν επιτρέπουν ούτε σε άλλους να το κάνουν. Χρησιμοποιώντας κάθε μορφή απάτης και υπνωτικής εξουσίας, οι ιερείς και ο κλήρος έχουν μεταδώσει στους ανθρώπους την ιδέα ότι ο χριστιανισμός δεν είναι μια θρησκεία που διακηρύσσει την ισότητα όλων των ανθρώπων, και ως εκ τούτου καταστρεπτική για τη σημερινή παγανιστική δομή της ζωής στο σύνολό της, αλλά αντιθέτως υποστηρίζει αυτή τη δομή και μας διδάσκει να διαχωρίζουμε τους ανθρώπους, όπως θα διαχωρίζαμε ένα αστέρι από κάποιο άλλο.

Μας ζητά να αναγνωρίζουμε ότι κάθε εξουσία πηγάζει από το Θεό και ότι πρέπει να την υπακούμε με απόλυτο τρόπο. Προσπαθεί να πείσει τους καταπιεσμένους ότι γενικά η θέση τους έχει οριστεί από το Θεό και ότι πρέπει να την υπομένουν με πραότητα και ταπεινοφροσύνη και να υποτάσσονται στους καταπιεστές. Οι καταπιεστές δεν χρειάζεται να είναι πράοι και ταπεινοί αλλά, ως αυτοκράτορες, βασιλιάδες, πάπες, επίσκοποι και κοσμικές και πνευματικές αρχές κάθε είδους, πρέπει να διορθώνουν τους άλλους διδάσκοντας και τιμωρώντας τους, ενώ οι ίδιοι ζουν μέσα στη μεγαλοπρέπειά και την πολυτέλεια, η εξασφάλιση της οποίας αποτελεί υποχρέωση των υπηκόων τους. Χάρη σε αυτή τη λανθασμένη διδασκαλία την οποία υποστηρίζουν ολόψυχα, οι άρχουσες τάξεις κυβερνούν τους ανθρώπους, αναγκάζοντας τους να φροντίζουν για τις πολυτέλειες, τις αλαζονείες και τις ακολασίες των ηγεμόνων.»

Πράγματι, ο χριστιανισμός μπορεί να μετατραπεί σε μια θρησκεία με τα χαρακτηριστικά που παρουσιάζει ο Τολστόι. Μια θρησκεία που αποκοιμίζει τις λαϊκές μάζες προς όφελος της εκμεταλλευτικής εξουσίας.

Από την άλλη, υπάρχουν οι δυνατότητες και το υπόβαθρο ώστε να αποτελέσει μια απελευθερωτική κίνηση αντίστασης που θα επικίνδυνη για τους εκμεταλλευτές και την εξουσία τους. Αυτή η πίστη που μέσα στους αιώνες ενέπνευσε πλήθος επαναστατικών κινημάτων και κινητοποίησε ανθρώπους ώστε να αγωνιστούν ενάντια στην καταπίεση και την εκμετάλλευση, στον καιρό της καπιταλιστικής-ιμπεριαλιστικής βαρβαρότητας, μπορεί να αποτελέσει έναν σύμμαχο αταλάντευτα στο πλευρό των κολασμένων της γης που αγωνίζονται για την ανατροπή αυτού του συστήματος που γεννά ανισότητα και εκμετάλλευση.

Για αρχή, το σημαντικό είναι να αναγνωρίσουμε και να αποβάλλουμε το «όπιο», είτε αυτό βρίσκεται στη θρησκεία, είτε στην κατευθυνόμενη ενημέρωση, είτε στην προσφερόμενη διασκέδαση, είτε σε διάφορες πτυχές του τρόπο ζωής μας, είτε στις πολιτικές μας αντιλήψεις κ.λπ.

*. Λέων Τολστόι, «Τι Είναι η Θρησκεία», Εκδόσεις Printa, Αθήνα 2003, σελ. 69-70.

Θεός ή Μαμωνάς;

Η πίστη κάποιου, πως κάπου μάλλον υπάρχει ένας «θεός», δεν τον κάνει απαραίτητα χριστιανό. «Σὺ πιστεύεις ὅτι εἷς ἐστιν ὁ θεός; καλῶς ποιεῖς: καὶ τὰ δαιμόνια πιστεύουσιν καὶ φρίσσουσιν.» (Ιακ. 2:18). Κάποιος που θέλει να ονομάζεται χριστιανός, οφείλει να ζει και σαν χριστιανός.

Η βιτρίνα που έχει δημιουργήσει κάποιος για τον εαυτό του επίσης, δεν σημαίνει πως αυτός ο άνθρωπος ζει ως χριστιανός. Το να ζεις ως χριστιανός, δεν έχει να κάνει απλά με μερικούς κανόνες, του τύπου «μην καπνίσεις», «μην ντυθείς παράξενα», «μην παίξεις τράπουλα» (!) κλπ. Ούτε το να φορέσεις μια γραβάτα την Κυριακή το πρωί, μπορεί να αποδείξει την χριστιανική σου ιδιότητα.

Το να είσαι και να ζεις ως χριστιανός έχει να κάνει με ολόκληρη την φιλοσοφία της ζωής σου, η οποία θα πρέπει να αγγίζει με πρακτικό τρόπο τα ουσιαστικά ζητήματα.

Το πρώτο και βασικό, που πρέπει να ξεχωρίσει κάποιος που θέλει να ονομάζεται χριστιανός, είναι το ποιος είναι ο κινητήριος σκοπός της ζωής του. Ο Θεός (οπότε και ο αγώνας του ανθρώπου για το δίκαιο του καταπιεσμένου) ή ο Μαμωνάς (οπότε ο αγώνας του ανθρώπου για να εξασφαλίσει -ο ίδιος- όλο και περισσότερο χρήμα); Και παρόλο που υπάρχουν πολλοί, οι οποίοι διατηρούν την ταμπέλα του «καλού χριστιανού», όμως πάνω απ’ όλα βάζουν το συμφέρον τους, την ατομική τους ευημερία, την τσέπη τους, η ουσία της διδαχής που λένε ότι πιστεύουν είναι παντελώς ασυμβίβαστη με τον τρόπο της ζωής τους.

Επίγευση εμετού

Πολλοί άνθρωποι, βλέποντας την αδικία, την ανισότητα και την καταπίεση που υπάρχουν σε αυτόν τον κόσμο, δεν στρέφονται προς την πίστη.

Η στάση τους είναι ορθή και φυσιολογική, εφόσον αυτό που συναντούν, είναι μια μορφή πίστης ή θρησκείας, που ενδιαφέρεται μόνο για τύπους, ηθικούς κανόνες, θεωρίες επί θεωριών, και ταυτόχρονα κλείνει τα μάτια μπροστά στις δομές της κοινωνίας που διογκώνουν την αδικία, υποσχόμενη ουράνιους παραδείσους, χωρίς όμως να κάνει τίποτα για να υπερασπιστεί τους καταπιεσμένους σήμερα.

Για ποιον λόγο οι άνθρωποι θα πρέπει να εμπιστευτούν την φιλοσοφία της ζωής τους, την ζωή τους την ίδια, και εν τέλει την αιωνιότητά τους, σε μια θρησκεία ή πίστη, που δεν μπορεί ή δεν θέλει να διακρίνει το τι είναι δίκαιο και το τι είναι άδικο, που δεν τολμά ίσως, να αρθρώσει λόγο για το τι είναι σωστό και το τι είναι λάθος σχετικά με τις καταστάσεις αυτού του κόσμου, που θέλει να κρατά ίσες αποστάσεις από θύτες και από θύματά;

Η χλιαρή στάση της εκκλησίας μπροστά στην αδικία, έχει επίγευση εμετού.

Το ουσιαστικό σταυροδρόμι των πιστών.

Πριν αιώνες, στο κήρυγμα της εκκλησίας, βρίσκαμε λόγια σαν τα παρακάτω: «Οι άρπαγες και οι άδικοι δεν θα αναστηθούν για να έρθουν πρόσωπο με πρόσωπο με τον Χριστό και να κριθούν, αλλά ευθύς για να καταδικαστούν […], διότι και στην εδώ ζωή ποτέ δεν είχαν έρθει πραγματικά πρόσωπο με πρόσωπο με τον Χριστό […]. Οι τεράστιες περιουσίες είναι στην πραγματικότητα κοινές, αφού προέρχονται από τα κοινά ταμεία της φύσης που έφτιαξε ο Θεός. Πως λοιπόν δεν είναι πλεονέκτης αυτός που οικειοποιείται τα κοινά, έστω κι αν δεν είναι σαν εκείνον που αρπάζει φανερά τα ξένα; […] Κανείς δεν θα μπορέσει να αποφύγει την ποινή, αν δεν δεχτεί στη ζωή του τους φτωχούς.»¹

Σήμερα, στις εκκλησίες, υπάρχει μια τάση να στρογγυλοποιούνται ή να αποσιωπούνται μια σειρά από ζητήματα, που θα προκαλούσαν την αστική ή μικροαστική νοοτροπία που έχει καλλιεργηθεί στους πιστούς. Τα κυριολεκτικά λόγια του Ιησού: «Ευκολότερο είναι να περάσει καμήλα μέσα από βελονότρυπα, παρά να μπει πλούσιος στη βασιλεία του Θεού» (Λουκ. 18:25), προτιμάται να ερμηνεύονται σαν συμβολικά. Γενικά, υπάρχει μια τάση, η χριστιανική πίστη να απονευρώνεται από όλα τα ριζοσπαστικά της στοιχεία.

Ο Ησαϊας καταγράφει ποιο είδος νηστείας, είναι ευάρεστο στο Θεό: «Η νηστεία, όπως εγώ (ο Θεός) τη θέλω, δεν είναι να κακουχείστε για μια μέρα, και το κεφάλι κάτω να το σκύβετε, καθώς το βούρλο, με ρούχα πένθιμα να κάθεστε στη στάχτη… Η νηστεία που θέλω εγώ ειν’ τούτη: Να σπάτε των αδικημένων τα δεσμά, να λύνετε τα φορτία που τους βαραίνουν, τους καταπιεσμένους ν’ απελευθερώνετε και να συντρίβετε κάθε ζυγό.« (Ησ. 58:5-6).

Οι πιστοί σήμερα βρίσκονται μπροστά σε ένα ουσιαστικό στραυροδρόμι: ή θα είναι έμπρακτα και χωρίς περιστροφές, με το μέρος των καταπιεσμένων, των φτωχών, και των αδικημένων, αναζητώντας και επισημαίνοντας τα αίτια που δημιουργούν τις σχέσεις εκμετάλλευσης και υποστηρίζοντας την προοπτική μιας, διαφορετικής και δίκαιης κοινωνίας απελευθερωμένης από την ανισότητα, την αδικία και την εκμετάλλευση, ή τελικά θα μετατρέψουν την εκκλησία, σε έναν ψευτοπνευματικό οργανισμό, που θα εξυπηρετεί τα συμφέροντα των ισχυρών, και που θα είναι ουσιαστικά άχρηστος και επιζήμιος για τον άνθρωπο που αγωνίζεται και φτύνει αίμα καθημερινά, για να μπορέσει να επιβιώσει.

Όπως είχε γράψει ο βραζιλιάνος επίσκοπος, Αντόνιο Φραγκόζο: «Ο χριστιανός που θέλει να είναι συνεπής με την πίστη του οφείλει να στρατευθεί στον αγώνα για την απελευθέρωση των αδελφών του Χριστού, για την απελευθέρωσή τους από την πείνα, την αρρώστεια, τη δυστυχία, την καταπίεση… Ο χριστιανός που δεν αγωνίζεται για τη δικαιοσύνη είναι μια μετριότητα, μια καρικατούρα της εικόνας του Θεού.»²

Λέει ο Κύριος: «Μισώ, αηδιάζω τις γιορτές σας! Δε με αγγίζουν πια τα πανηγύρια σας… Πάψτε πια να με ξεκουφαίνετε με τους ύμνους σας. Τον ήχο από τις άρπες σας δεν θέλω πια να τον ακούω. Αντί γι’ αυτά, ας ρεύσει σαν νερό το δίκαιο άφθονο και η δικαιοσύνη σαν χείμαρρος αστείρευτος.»
Αμώς 5:21, 23-24

1. Γρηγόριος Παλαμάς, PG 151, 161C-165B. Βλ. Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Κοινωνική δικαιοσύνη και Ορθόδοξη θεολογία, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 2006
2. Αντόνιο Φραγκόζο, Ευαγγέλιο και Κοινωνική Επανάσταση, Αθήνα, σελ.14-19

Ο χριστιανός οφείλει να είναι στήριγμα του λαού, και όχι αποκούμπι του συστήματος.

Ζούμε σε περίεργες εποχές. Το σύστημα της εκμετάλλευσης είναι σε κρίση, και η πλουτοκρατία ρίχνει το βάρος της κρίσης της, στην πλάτη του λαού και των εργαζομένων. Καλούνται δηλαδή, να πληρώσουν τα λαϊκά στρώματα, για την κρίση που δημιούργησε η ίδια η πλουτοκρατία. Το αστικό πολιτικό σύστημα που υπηρετεί τα συμφέροντα των λίγων, έχει απαξιωθεί στα μάτια του λαού, και πλέον επιστρατεύει κάθε εφεδρεία του, ώστε να διασωθεί.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οι χριστιανοί είναι ανάγκη να συνειδητοποιήσουμε την θέση μας, και το χρέος μας απέναντι στην κοινωνία. Είναι ανάγκη να ζήσουμε, πρώτα εμείς οι ίδιοι, κι έπειτα να μεταφέρουμε και στους υπόλοιπους ανθρώπους, την χριστιανική πίστη, απαλλαγμένη από κάθε μορφή και στοιχείο μοιρολατρίας. Μια πίστη που θα παρακινεί και θα κινητοποιεί σε αγώνα, για την απελευθέρωση του ανθρώπου, σε κάθε επίπεδο (πνευματικό, κοινωνικό).

Ας μιλήσουμε καθαρά! Ο συντηρητισμός που έχει περιβάλει τα μυαλά των θρησκευόμενων, δημιουργεί απαξίωση και καχυποψία για αυτούς που αγωνίζονται ενάντια στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, ενάντια στις δομές του συστήματος που κάνει τους πλούσιους πλουσιότερους, εις βάρος των αδυνάτων. Όμως, ο χριστιανός σήμερα, οφείλει να υψώσει προφητική φωνή. Ο χριστιανός οφείλει να είναι επαναστάτης, ενάντια στο αμαρτωλό κατεστημένο. Η θέση του, είναι στο πλευρό του λαού, μαζί με αυτούς που υποφέρουν, κοντά σε όσους που πολεμούν τα αίτια της ανισότητας και της αδικίας. Όχι στα σαλόνια των πλουσίων.

Ο χριστιανός οφείλει να είναι δίπλα στο λαό και να κουβαλά μαζί του τον σταυρό του, κι όχι να του κουνάει το χέρι επιδεικτικά. Ο χριστιανός οφείλει να αναζητά και να επισημαίνει τα κακώς κείμενα, και όχι να κάνει τα στραβά μάτια μπροστά στην εκμετάλλευση. Ο χριστιανός οφείλει να είναι στήριγμα του λαού, και όχι αποκούμπι του συστήματος.

Για τη χριστιανική αλληλεγγύη…

Πολλές φορές, σκέφτομαι: σε μια δύσκολη εποχή, σαν κι αυτή που ζούμε, αλλά και γενικότερα, ποια θα έπρεπε να είναι η στάση των χριστιανών (εφ’ όσον αυτοί θέλουν να τιμήσουν την παράδοσή τους) μέσα στη κοινωνία;

Προσωπικά πιστεύω πως, το βασικότερο από αυτά που μπορούν να κάνουν οι χριστιανοί, μπορεί να συνοψιστεί σε μία λέξη: αλληλεγγύη! Αλληλεγγύη προς τους αδύνατους και τους καταπιεσμένους!

Ένα πολύ σημαντικό κομμάτι αυτής της αλληλεγγύης, είναι η παροχή βοήθειας (τροφίμων, ειδών ένδυσης και πρώτης ανάγκης, υπηρεσιών κ.λπ.) σε όσους έχουν ανάγκη. Όμως προσοχή: στην παροχή αυτής της βοήθειας, οι χριστιανοί θα πρέπει να αντιμετωπίζουν τον συνάνθρωπο που έχει ανάγκη, ως μια ύπαρξη που δικαιούται να… μην έχει καμία ανάγκη! Πρέπει δηλαδή, να σπάσουν τα αποστήματα της μοιρολατρείας. Οι άνθρωποι, όλοι οι άνθρωποι, έχουν δικαίωμα να ζήσουν μια ζωή αξιοπρέπειας στην οποία θα ικανοποιούνται όλες οι βασικές τους ανάγκες.

Η αλληλεγγύη των χριστιανών, θα πρέπει να ξεπεράσει τα όρια της φιλανθρωπίας, η οποία, στην ουσία, σε πολλές περιπτώσεις, είναι απλώς μια παυσίπονη ένεση που συντηρεί την σάπια κατάσταση που βιώνουμε. Εκτός λοιπόν, από την παροχή βοήθειας και την υλική υποστήριξη αυτών που στερούνται τα βασικά για να ζήσουν, στην αλληλεγγύη των χριστιανών, πρέπει να συμπεριληφθεί και ο αγώνας για την υποστήριξη των δικαιωμάτων αυτών που αδικούνται. Αυτό προϋποθέτει, ουσιαστική κριτική απέναντι στις αιτίες που δημιουργούν τα προβλήματα της αδικίας και της ανισότητας μέσα στη κοινωνία, και αγώνα για την διάλυση και την υπέρβαση αυτών των δομών, που συντηρούν την αναγκαιότητα για την ύπαρξη της φιλανθρωπίας.

Σήμερα, όλες οι προεκτάσεις της έννοιας της αλληλεγγύης, είναι απαραίτητες! Τις έχει ανάγκη ο συνάνθρωπος που είναι δίπλα μας: ο πλησίον (Ματθ. 22:39)

Θρησκεία

Ένα σύστημα με ηθικούς κανόνες, που παρέχει μια νομοθεσία για τους ανθρώπους, και τους λέει τι μπορούν και τι απαγορεύεται να κάνουν. Ποιες είναι οι υποχρεώσεις τους, και ποιες οι υποσχέσεις επιβράβευσης που αποκομίζουν από την τήρηση κάποιων κανόνων. Ένα σύστημα που απλώς αυτοανακηρύσσεται ως αυθεντία, και προσπαθεί να κοιμίζει συνειδήσεις. Για πολλούς αυτό είναι η θρησκεία.

Πράγματι, η θρησκεία είναι άχαρο πράγμα. Στην ουσία, δεν προσφέρει τίποτα. Απλώς γεμίζει τους ανθρώπους με ενοχές, και σαν άλλο όπιο, κοιμίζει την αγωνιστικότητα των καταπιεσμένων για την αδικία και την ανισότητα που υφίστανται, τάζοντάς τους, μελλοντικές χαρές σε μια άλλη διάσταση, και αδιαφορώντας για τη σημερινή τους κατάσταση.

Η έννοια της θρησκείας απέχει από αυτήν της σχέσης αγάπης, και της αληθινής πίστης. Όμως, η προσωπική σχέση με το πρόσωπο του Ιησού Χριστού, που μπορεί να αποκτήσει ένας άνθρωπος, σε καμία περίπτωση δεν έχει να κάνει με ένα σύστημα ηθικών κανόνων. Η ολοκληρωμένη φιλοσοφία που πηγάζει από το πρόσωπο του Χριστού, μπορεί να αποτελέσει μια πηγή ριζοσπαστικών ιδεών για κάθε πτυχή της ζωής.

Δεν τους μπορώ…

Δεν μπορώ τους χριστιανούς που περιμένουν αρπαγές και αντίχριστους, την ίδια στιγμή που προτείνουν υποταγή και υπακοή στο υπάρχον «αντίχριστο» σύστημα. Μήπως περιμένουν να δουν κόκκινα τερατάκια με κέρατα, για να πειστούν πως το σύστημα που κάνει τους πλούσιους πλουσιότερους, και σπρώχνει τα λαϊκά στρώματα στην εξαθλίωση, είναι ενάντια στις αρχές που πρεσβεύει η πίστη τους;

Δεν μπορώ όλους αυτούς τους θρησκευόμενους, που τώρα εξεγείρονται για τον διαπλεκόμενο Εφραίμ, ενώ τόσο καιρό κάνουν τα στραβά μάτια για τα αίτια που σπρώχνουν στην ανέχεια και στην εξαθλίωση τον λαό, αποδεικνύοντας με τον καλύτερο τρόπο πως η θρησκεία πράγματι μπορεί να μετατραπεί σε «όπιο του λαού»!

Καλά Χριστούγεννα!

Λαμπερές βιτρίνες, φωτάκια, ψώνια, καταναλωτισμός, κίνηση της αγοράς. Με άλλα λόγια: «Χριστούγεννα»!

Το σύστημα, γιορτάζει τα Χριστούγεννα με φιέστες, τελετές, στολισμούς και διάφορες λαμπερές εκδηλώσεις. Στην πραγματικότητα, προσπαθεί να τα ενσωματώσει στη λειτουργία του. Η περίοδος των γιορτών, είναι μια καλή ευκαιρία για να «ξεχαστούμε από τα προβλήματα» (και μαζί, να ξεχάσουμε και τις αιτίες που τα δημιουργούν).

Τα Χριστούγεννα στην πραγματικότητα, σηματοδοτούν την γέννηση της ελπίδας στον άνθρωπο, για λύτρωση. Ο Ιησούς Χριστός, γεννήθηκε ως άνθρωπος, για να φέρει μια ριζοσπαστική, ολοκληρωμένη και αληθινή αντίληψη για την σημερινή και την αιώνια πραγματικότητα, γεννήθηκε για να λυτρώσει την ανθρωπότητα, συμπληρώνοντας το κενό που υπήρχε ανάμεσά σ’ αυτήν και στην Πηγή της ζωής.

Η αντίληψη που ο Χριστός ήρθε να κοινωνήσει με την ανθρωπότητα όλων των εποχών, σχετίζεται και με την δράση του, απέναντι σ’ αυτούς που πλούτιζαν εκμεταλλευόμενοι το θρησκευτικό αίσθημα του λαού, σχετίζεται και με τη αντιμετώπιση αυτών που είχαν εντάξει την πίστη στο Θεό, μέσα σε ένα νοσηρό σύστημα το οποίο εξυπηρετούσε τη ματαιοδοξία και τα ιδιοτελή συμφέροντά τους. Το σημερινό σύστημα, προσπαθεί επίσης, να ενσωματώσει την πίστη, να την απονευρώσει πλήρως από κάθε ριζοσπαστικό της στοιχείο, να την ταυτίσει με μια νομιμοφροσύνη προς την άνομη νομοθεσία που το ίδιο έχει επιβάλει.

Ευχόμαστε η γιορτή για την γέννηση του Σωτήρα μας, να αποτελέσει αφορμή, ώστε να αναλογιστούμε τους σκοπούς αυτής της γέννησης.

«Τη δικαιοσύνη επιδιώξτε…»

«Μάθετε το καλό να κάνετε, τη δικαιοσύνη επιδιώξτε, τον καταπιεσμένο βοηθήστε· το δίκιο αποδώστε στο ορφανό, υποστηρίξτε την υπόθεση της χήρας.»
-Ησαϊας 1:17

Ο Χριστιανός, οφείλει να είναι ενεργό μέλος της κοινωνίας. Οφείλει να επιδιώκει τη δικαιοσύνη, να δείχνει αλληλεγγύη και να υπερασπίζεται τους καταπιεσμένους, τους αδύναμους, τους ξένους, όλους αυτούς που κάποιοι τους εκμεταλλεύονται.

Ο Χριστιανός, οφείλει να είναι ενεργός στην προσπάθεια για την βελτίωση των συνθηκών ζωής των ανθρώπων που υποφέρουν.

Ο Χριστιανός, οφείλει να ζει μια ζωή θυσίας και αγώνα. Οφείλει να μην είναι ένας συστημικός ανθρωπάκος που θα νοιάζεται για τον εαυτούλη του, αλλά να αγωνίζεται για τις ανάγκες των πολλών. Οφείλει να παλεύει για την ανατροπή των αμαρτωλών αιτίων της κοινωνικής αδικίας.