Αρχεία Ιστολογίου

Μαρξ, υλισμός και πνευματικότητα.

[Ο Μαρξ] ήταν, φυσικά, αθεϊστής· αλλά δεν χρειάζεται να είναι κανείς θρησκευόμενος για να είναι πνευματικός, και στο έργο του ο Μαρξ εκκοσμίκευσε και αφομοίωσε ορισμένα μεγάλα θέματα του ιουδαϊσμού — τη δικαιοσύνη, τη χειραφέτηση, τη βασιλεία της ειρήνης και της αφθονίας, την ημέρα της Κρίσης, την ιστορία ως αφήγηση απελευθέρωσης, την απολύτρωση όχι απλώς του ατόμου αλλά ενός ολόκληρου απόκληρου λαού. Κληρονόμησε επίσης την εβραϊκή εχθρότητα απέναντι στα είδωλα, τα φετίχ και τη σκλαβιά των ψευδαισθήσεων.

Όσον αφορά τη θρησκεία, αξίζει να σημειώσουμε ότι υπάρχουν εβραίοι μαρξιστές, ισλαμιστές μαρξιστές και χριστιανοί μαρξιστές που πρεσβεύουν τη λεγόμενη θεολογία της απελευθέρωσης. Όλοι τους είναι υλιστές υπό την έννοια που έδινε στη λέξη ο Μαρξ. Η Έλεανορ Μαρξ, κόρη του Μαρξ, αναφέρει ότι ο πατέρας της είχε πει κάποτε στη μητέρα της πως αν ήθελε «να ικανοποιήσει τις μεταφυσικές ανάγκες της» έπρεπε ν’ ανατρέξει στους εβραίους προφήτες αντί να προσβλέπει στην Κοσμική Εταιρεία,¹ στις συγκεντρώσεις της οποίας ενίοτε συμμετείχε.² Ο μαρξικός υλισμός δεν αποτελεί ένα σύνολο δηλώσεων σχετικά με τον κόσμο, όπως «Τα πάντα είναι φτιαγμένα από άτομα» ή «Δεν υπάρχει Θεός». Πρόκειται για μια θεωρία που περιγράφει πως λειτουργούν τα ιστορικά ζώα.

1. [Σ. τ. Μ.] National Secular Society. Ιδρύθηκε στη Βρετανία το 1866 και δραστηριοποιείται γύρω από την υπεράσπιση του αθεϊσμού και των δικαιωμάτων των αθεϊστών.
2. Βλ. Max Beer, «Fifty Years of International Socialism» (Λονδίνο, 1935), σ. 74. Γι’ αυτή την παραπομπή, ευχαριστώ στον Marc Mulholland.

Απόσπασμα από: Terry Eagleton, Γιατί ο Μαρξ είχε δίκιο, Εκδόσεις Πατάκη, σελ. 209-210.

Σημείωση των Υπερβολών: Τα λόγια του Χριστού: «οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος», στην ουσία επιβεβαιώνουν την αναγκαιότητα του άρτου ώστε οι άνθρωποι να ζήσουν. Οι περιπτώσεις που ο Χριστός έδωσε τροφή στα πλήθη στην έρημο ή παρείχε κρασί στο γάμο της Κανά, υποδηλώνουν ένα είδος «υλιστικής» αντίληψης για τη ζωή. Οι χριστιανοί που απαξιώνουν τις υλικές ανάγκες των ανθρώπων υποβαθμίζοντας την σημασία της εναντίωσης στην ανισότητα, στην αδικία και στο σύστημα που γεννά ή διογκώνει αυτά τα φαινόμενα, στην πραγματικότητα ευτελίζουν την πνευματικότητα του χριστιανισμού καθιστώντας τον μια θρησκεία αγγέλων, χρήσιμο εργαλείο για τα αφεντικά, όπιο για το λαό.

Advertisements

Η μαρξιστική έννοια της αλλοτρίωσης

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της μαρξιστικής σκέψης, είναι αυτή που σχετίζεται με την έννοια της αλλοτρίωσης.

Το 1844, ο Καρλ Μαρξ, μέσα από τα «Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα«, εισάγει ως βασική έννοια την αλλοτρίωση. Στην ουσία, η αλλοτρίωση έχει να κάνει με την «απώλεια της ανθρώπινης ουσίας, δηλαδή της ενσυνείδητης ζωτικής δραστηριότητας που διαφοροποιεί το ανθρώπινο είδος από όλα τα άλλα. Όταν υπάρχει αλλοτρίωση, το ανθρώπινο ον καταλήγει να υποταχτεί στα προϊόντα του: στο χρήμα, στην αγορά και στο κράτος.»¹

Σύμφωνα με τον Μαρξ, «η παραγωγή δεν παράγει τον άνθρωπο μόνο σαν εμπόρευμα, το ανθρώπινο εμπόρευμα, τον άνθρωπο με τη μορφή εμπορεύματος. Παράγει, επίσης, τον άνθρωπο πνευματικά και φυσικά σαν απανθρωποιημένη ύπαρξη…»²

Στην ερώτηση, σε τι συνίσταται η αλλοτρίωση της εργασίας, ο Καρλ Μαρξ απαντά: «Πρώτα – πρώτα στο ότι η εργασία είναι εξωτερική για τον εργάτη, δηλαδή δεν ανήκει στη βαθύτερη ύπαρξή του, ότι επομένως ο εργάτης δεν επιβεβαιώνει τον εαυτό του στην εργασία, αλλά αρνείται το εαυτό του, νιώθει μίζερος και καθόλου ευτυχισμένος, δεν αναπτύσσει ελεύθερα την πνευματική του και φυσική του ενεργητικότητα, αλλά απονεκρώνει τη σάρκα του και καταστρέφει το πνεύμα του. Έτσι, ο εργάτης βρίσκει τον εαυτό του μόνο έξω από την εργασία του. Την ώρα της εργασίας του αισθάνεται έξω από τον εαυτό του. Νιώθει άνετα όταν δε βρίσκεται στη δουλιά του και δε νιώθει άνετα όταν βρίσκεται στη δουλιά του. Έτσι η εργασία του δεν είναι εθελοντική, αλλά καταναγκαστική, είναι καταναγκαστική εργασία. Για το λόγο αυτό η εργασία δεν είναι ικανοποίηση μιας ανάγκης, αλλά ένα μέσο να ικανοποιήσει ανάγκες έξω από αυτήν. Ο αλλότριος χαρακτήρας της φαίνεται καθαρά από το γεγονός ότι μόλις πάψει να υπάρχει φυσικός ή άλλος εξαναγκασμός η εργασία αποφεύγεται σαν μάστιγα. Εξωτερική εργασία, εργασία στην οποία ο άνθρωπος αλλοτριώνει τον εαυτό του, είναι εργασία αυτοθυσίας, απονέκρωσης…». Ως αποτέλεσμα των παραπάνω, «ο άνθρωπος (ο εργάτης) αισθάνεται πια ότι ενεργεί ελεύθερα, μόνο στις κτηνώδεις λειτουργίες του, δηλαδή να τρώει, να πίνει και να τεκνοποιεί, πολύ λίγο στο να στεγάζεται, να στολίζεται, κλπ. και ότι στις ανθρώπινες λειτουργίες δεν αισθάνεται πια παρά σαν ζώο. Το κτηνώδικο γίνεται ανθρώπινο και το ανθρώπινο γίνεται κτηνώδικο. Να τρώει, να πίνει, να τεκνοποιεί κλπ. είναι, βέβαια, επίσης λειτουργίες γνήσια ανθρώπινες. Αλλά όταν αποσπαστούν από άλλες πλευρές της ανθρώπινης δραστηριότητας και μετατραπούν σε τελικούς και αποκλειστικούς σκοπούς, είναι ζωώδεις λειτουργίες.«³

Η εξάλειψη της αλλοτρίωσης και η επανάκτηση της κοινωνικής ύπαρξης του ανθρώπου, μπορεί να γίνει εφικτή μέσα από την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής και την κοινωνικοποίησή τους.

1. Νέστωρ Κόαν, Μαρξισμός. Για πάντα νέος, εκδ. Γνώση, Αθήνα 2011, σελ. 29.
2. Καρλ Μαρξ, Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα, σελ. 109
3. Ο.π. σελ. 95-96